Controlling. Koncepcje, narzędzia, modele NOWOŚĆ! Dagmara Chachuła
Globalizacja rynków, wzrost konkurencji krajowej i zagranicznej w połączeniu z szybkim rozwojem nowych technik i technologii implikują konieczność wdrażania nowoczesnych instrumentów zarządzania przedsiębiorstwami. W przedsiębiorstwach tych pojawiło się zapotrzebowanie na nowe informacje ekonomiczne, które pozwolą nie tylko przetrwać, ale i rozwijać się. We współczesnych warunkach gospodarowania istnieje bowiem potrzeba opracowania i wdrożenia nowoczesnego systemu zarządzania umożliwiającego reagowanie na zmiany zachodzące w przedsiębiorstwie i jego otoczeniu. Odpowiedzią na to zapotrzebowanie jest między innymi controlling. Controlling słusznie można uznać za barwny i względnie sporny, a jednocześnie bardzo ważny dla praktyki instrument zarządzania przedsiębiorstwem. Zarzuty dotyczące istoty controllingu sięgają początków jego pojawienia się w Stanach Zjednoczonych (1778 r.). Problemem jest brak jednolitej definicji controllingu.
Poszukując dominującej interpretacji controllingu, można zetknąć się z takimi pojęciami, jak: regulowanie procesów, rachunkowość, instrument zarządzania, podsystem zarządzania. W przedsiębiorstwie controlling odbywa natomiast prawdziwie triumfalny pochód. Tylko wśród mniejszych niż średnie można jeszcze znaleźć takie przedsiębiorstwa, które nie posługują się słowem controlling lub controller. Nie może to jednakże służyć za nieomylny dowód doskonałości racji bytu controllingu w tych przedsiębiorstwach, uzasadnia jednak potrzebę systematycznego odniesienia się do controllingu z nieodzownym dystansem i bezstronnością. Dotyczy to głównie problemu doboru i doskonalenia odpowiednich jego narzędzi. Coraz głośniejsza staje się bowiem dyskusja na temat stworzenia nowych jakościowo koncepcji ekonomicznych i organizacyjnych pozwalających na lepsze wyjaśnienie procesów zachodzących w przedsiębiorstwie. Współczesnym organizacjom funkcjonującym w burzliwym otoczeniu nie wystarczają już narzędzia tradycyjnej kontroli, które dostarczają wprawdzie obiektywnych informacji o przeszłości, ale w stopniu niewystarczającym pozwalają sterować działaniami w przyszłości.
W rozdziale pierwszym podjęto próbę uporządkowania definicji controllingu oraz przedstawienia jego celów, funkcji, zadań i rodzajów. Termin ten, jak dotychczas, nie doczekał się polskiej wersji, która wyrażałaby jego istotę. Pojęcie controllingu nie jest ani jednoznaczne, ani dostatecznie wyjaśnione w literaturze polskiej i właściwie jest nowe dla wielu praktyków w naszym kraju. Podobnie jak w innych nowych sferach dociekań naukowych, także w tej dziedzinie występuje jeszcze dość znaczne zamieszanie w zakresie terminologii potęgowane dodatkowo trudnościami z tłumaczeniem niektórych sformułowań. Rozdział ten przedstawia między innymi własne spojrzenie autorki na controlling. Rozpoczynając prezentacją historycznego rozwoju idei controllingu, opierając się na bazie literatury polskiej, anglo-amerykańskiej, niemieckiej i francuskiej przedstawiono controlling jako podsystem zarządzania, którego fazy rozwoju w przedsiębiorstwie zależą od konkretnych jego potrzeb. I tak w początkowych fazach swego rozwoju controlling jest instrumentem zarządzania wykorzystującym głównie rachunek kosztów i budżetowanie. W kolejnych fazach jest on często w Polsce utożsamiany z rachunkowością zarządczą z uwagi na jego wyraźnie „narzędziowy” charakter. W ostatniej fazie rozwoju uzyskuje on status globalnej, całościowej koncepcji zarządzania przedsiębiorstwem, która wspomaga kierownictwo w tworzeniu i ocenie ekonomicznej strategicznych wariantów rozwoju przedsiębiorstwa, celem zapewnienia długookresowej jego egzystencji poprzez optymalne dopasowanie do wymogów otoczenia. W rozdziale tym został również wnikliwie przeanalizowany problem zależności między controllingiem a rachunkowością oraz między controllingiem a zarządzaniem. Przeprowadzone rozważania wskazują, że rachunkowość zarządcza posiada szczególne znaczenie w controllingu i pozostaje jego najważniejszym i najbardziej wiarygodnym systemem informacji.
W rozdziale drugim zaprezentowano instrumentarium controllingu, które umożliwia stworzenie w przedsiębiorstwie odpowiednio zorientowanego i elastycznego systemu zarządzania. Z uwagi na fakt, że zbiór instrumentów controllingu jest bardzo obszerny autorka przeprowadziła analizę porównawczą wybranych pozycji książkowych w celu określenia zbioru instrumentów najczęściej prezentowanych w literaturze przedmiotu. Autorka skupiła swoją uwagę na prezentacji tych narzędzi, które mogą znaleźć zastosowanie w przedsiębiorstwach poszukujących skutecznych instrumentów zarządzania w celu przystosowania się do wymogów rozwijającej się gospodarki rynkowej.
Celem rozdziału trzeciego jest prezentacja rachunkowości zarządczej dostarczającej nie tylko informacji, ale także gotowych i sprawdzonych rozwiązań, które uzupełnione o nowe elementy mogą być zastosowane w controllingu. Rozdział ten to próba odpowiedzi na pytanie, jakim instrumentarium dysponuje rachunkowość zarządcza, które może być wykorzystane w controllingu oraz jaki jest stopień wykorzystania informacji z rachunkowości zarządczej w controllingu, zarówno w ujęciu teoretycznym, jak i zastosowaniach praktycznych. Intencją autorki była jasna i jednoznaczna prezentacja narzędzi rachunkowości zarządczej stosowanych w praktyce od dłuższego czasu (rachunek kosztów i wyników, budżetowanie, systemy wskaźników ekonomicznych) jak i najnowszych koncepcji i rozwiązań rachunkowości zarządczej typu: rachunek kosztów działań ABC, rachunek kosztów docelowych czy strategiczna karta wyników.
W rozdziale czwartym przedstawiono wyniki badań empirycznych przeprowadzonych na próbce przedsiębiorstw działających na terenie Polski. Badania te dotyczyły wybranych aspektów funkcjonowania controllingu. Celem badań była m.in. próba wprowadzenia pewnych uogólnień mogących tworzyć wieloaspektowy modelu controllingu. Zróżnicowane podejście do modelu uwzględniające orientację na: cele i rynek oraz wąskie gardła uznano za jak najbardziej uzasadnione, gdyż daje ono szeroki pogląd na temat możliwości zastosowania omawianych narzędzi rachunkowości zarządczej. Rozdział ten stanowi propozycję zastosowania narzędzi rachunkowości zarządczej w controllingu w dwóch wybranych przedsiębiorstwach. Tematy poruszane w pracy z pewnością nie wyczerpują wiadomości z dziedziny controllingu i stosowanej w nim rachunkowości zarządczej. Mogą jednak stanowić swego rodzaju drogowskaz wyznaczający kierunek działania dla firm decydujących się na jego wdrożenie.
