Instrumenty pochodne zabezpieczające w rachunkowości
W warunkach gospodarki rynkowej otoczenie, w którym funkcjonują przedsiębiorstwa, ulega ciągłym zmianom i przeobrażeniom. Uwolnienie cen rynkowych, liberalizacja przepływów pieniężnych oraz dynamicznie postępująca globalizacja sprawiają, iż ryzyko prowadzenia działalności gospodarczej jest obecnie większe niż w przeszłości, zaś przedsiębiorstwa powszechniej wykorzystują techniki umożliwiające jego ograniczenie. Jednym ze sposobów pozwalających na zabezpieczenie przedsiębiorstw przed wystąpieniem niekorzystnych tendencji na rynku są inwestycje w instrumenty pochodne. Transakcje terminowe umożliwiają ograniczenie ryzyka stopy procentowej, kursu walutowego oraz ryzyka cenowego, dzięki czemu mogą zostać wykorzystane w różnorodnych sytuacjach. Ponadto istnienie dużej liczby oferowanych produktów umożliwia dostosowanie zawieranych transakcji do pożądanego profilu zabezpieczenia. Mimo znacznych możliwości, jakie stwarza wykorzystanie instrumentów pochodnych w celach zabezpieczających, transakcje te stosowane w niewłaściwy sposób mogą się przyczynić do poniesienia ogromnych strat. Jest to związane ze
specyficznymi cechami, wyróżniającymi instrumenty pochodne spośród innych oferowanych na rynku produktów, a mianowicie:
1) ich nabycie jest związane z niewielkim lub żadnym przepływem środków pieniężnych do czasu realizacji kontraktu,
2) potencjalne ryzyko lub korzyści mogą być znacznie większe niż bieżące wydatki,
3) rozliczenie transakcji następuje w przyszłości.
Ryzyko towarzyszące zawarciu transakcji terminowych wymaga więc prezentacji szczegółowych informacji, pozwalających na ocenę stosowanych strategii zabezpieczających. Ich ujawnieniem zainteresowane są nie tylko osoby odpowiedzialne za zarządzanie przedsiębiorstwem, lecz także osoby pośrednio uzależnione od kondycji finansowej jednostki, takie jak: inwestorzy, kredytodawcy, kontrahenci czy też pracownicy. Konieczność stosowania specjalnych zasad, zapewniających właściwe odzwierciedlenie transakcji zabezpieczających w systemie rachunkowości została również zauważona przez ustawodawcę, który wprowadził szczegółowe zasady uznawania, metody wyceny, zakres ujawniania i sposoby prezentacji instrumentów pochodnych nabywanych w celach zabezpieczających. Istotne jest jednak, iż obowiązujące regulacje są przedmiotem ciągłych dyskusji na temat słuszności przyjętych rozwiązań oraz ich adekwatności w realiach rzeczywistości gospodarczej. Wprowadzone zasady były już niejednokrotnie modyfikowane i z całą pewnością można stwierdzić, iż proces opracowywania metod ujmowania transakcji zabezpieczających w systemie rachunkowości nie został ostatecznie zakończony. Należy podkreślić, że problematyka rachunkowości zabezpieczeń jest niezwykle trudna i złożona. Specyficzny charakter inwestycji w instrumenty pochodne, nabywane w celach zabezpieczających, sprawia, że przed systemem rachunkowości stawiane są nowe wymagania. Istnienie niewielkiego lub żadnego przepływu pieniężnego w chwili zawarcia transakcji, powoduje trudności ze wstępnym ujęciem instrumentów pochodnych w księgach rachunkowych. Możliwość wystąpienia wyniku na transakcji niewspółmiernego z początkowymi nakładami skutkuje wzrostem znaczenia wykorzystywanych zasad wyceny. Rozliczanie wyniku w przyszłości wymaga natomiast stosowania szczególnych zasad ewidencji. W konsekwencji rachunkowość zabezpieczeń wprowadza rozwiązania dostosowane do specyfiki transakcji zabezpieczających, które w praktyce mogą sprawiać istotne problemy.
Treść książki została ujęta w sześciu rozdziałach. Definicja ryzyka, jego istota i rodzaje stanowiły punkt wyjścia rozważań przeprowadzonych w rozdziale pierwszym. Zostały w nim również scharakteryzowane podstawowe rodzaje instrumentów pochodnych, a także techniki wykorzystywane w transakcjach zabezpieczających. W rozdziale drugim przedstawione natomiast zostały obowiązujące regulacje, które dotyczą zasad ujmowania, wyceny, ewidencji oraz prezentacji transakcji terminowych zawieranych w celach zabezpieczających. Obszarem zainteresowań było również zbadanie, czy zabezpieczenie w ujęciu bilansowym jest tożsame z interpretacją przyjętą w nauce finansów. Sformułowane w rozdziale drugim, zasady rachunkowości zabezpieczeń zostały szczegółowo rozwinięte w dalszej części pracy. Metody wyceny instrumentów pochodnych oraz pozycji zabezpieczanych stały się istotą rozważań zamieszczonych w rozdziale trzecim. Ocenie poddano funkcjonalność przyjętych w rachunkowości rozwiązań z punktu widzenia rzetelności dostarczanych informacji. Szczególną uwagę poświęcono również stwierdzeniu, czy istnieje możliwość wykorzystania na potrzeby rachunkowości metod wyceny opracowanych przez naukę finansów. Zasady ewidencji transakcji zabezpieczających zostały natomiast szczegółowo scharakteryzowane w rozdziale czwartym. Zaprezentowane zostały rozwiązania w zależności od rodzaju stosowanych zabezpieczeń, a także zasygnalizowano istniejące rozbieżności w stosunku do rozwiązań międzynarodowych. Istotną część rozważań zawartych w rozdziale czwartym stanowiła również problematyka opodatkowania instrumentów pochodnych i związane z tym potrzeby ewidencyjne. Rozdział piąty miał z kolei na celu omówienie sposobu prezentacji informacji o transakcjach zabezpieczających w sprawozdaniu finansowym. W tym celu zostały szczegółowo przedstawione zasady prezentacji strategii hedgingowych we wprowadzeniu do sprawozdania finansowego, bilansie, rachunku zysków i strat, zestawieniu zmian w kapitale (funduszu) własnym, rachunku przepływów pieniężnych, a także informacjach dodatkowych i objaśnieniach.
Podsumowanie rozważań na temat rachunkowości zabezpieczeń stanowi rozdział szósty, w którym zostały przedstawione przykłady wyceny, ewidencji i prezentacji instrumentów pochodnych. Rozdział ten może jednocześnie stanowić sprawdzian określający stopień przyswojenia prezentowanych zagadnień. Autorka ma nadzieję, że niniejsza książka dzięki szczegółowemu omówieniu zagadnień związanych z rachunkowością zabezpieczeń umożliwi zrozumienie i właściwe stosowanie obowiązujących regulacji. Z uwagi, iż książka stanowi kompedium wiedzy o zabezpieczających instrumentach pochodnych w ujęciu rachunkowości, a także przedstawia praktyczne zastosowanie przepisów, adresowana jest zarówno do praktyków, jak i teoretyków rachunkowości.
